رونق عجیب رمالی تلفنی
مردم، قربانیان بی‌نام کاسبی خرافه در نی‌ریز شماره را با دست‌های لرزان می‌گیرد؛ نه نام و نشانی مشخصی از او دارد و نه تاکنون چهره‌اش را دیده است. تنها چیزی که می‌داند، یک شماره کارت اعتباری به نام زنی ناشناس در یکی از شهر‌های مرکزی، یک اکانت تلگرام با عکس کاسه مسی و خطوط نامفهوم عبری و عربی، و ادعای معجزه‌ای است که قرار است از فاصله بیش از ۲۰۰ کیلومتری رخ دهد. اینجا نی‌ریز است؛ شهری آرام که گرچه در ظاهر نشانه‌های سنتی و مذهبی پررنگی دارد، اما در لایه‌های زیرین و خلوت‌های خانوادگی‌اش، قصه‌های پرآب‌چشمی از اعتماد به رمالان، سرکتاب‌بازان و جن‌گیران غیربومی جریان دارد؛ تجارتی که پولش به حساب کسانی سرازیر می‌شود که برخی از آنها حتی حاضر نیستند پشت تلفن نشانی یک کوچه را به مشتریانشان بدهند.
ترس از آبرو و فرار از نگاه همسایه
در شهر‌های کوچک، بزرگترین مانع برای رفتن به سراغ معدود فال‌گیران محلی، ترس از فاش شدن راز و آبروست. نی‌ریز هم از این قاعده مستثنی نیست. همین دغدغه باعث شده تا متقاضیان این خدمات، به‌جای مراجعه به دعانویسان انگشت‌شمار بومی، نگاهشان را به بیرون از شهرستان بدوزند؛ بیشتر از همه شیراز، فسا یا حتی روستا‌های حاشیه استان‌های همجوار.
زن ۴۲ ساله‌ای که در یکی از محله‌های نی‌ریز زندگی می‌کند، یکی از همین افراد است. او پس از ماه‌ها درگیری با مسائل خانوادگی و گره خوردن کار فروش یک ملک موروثی، به پیشنهاد یکی از آشنایانش راهی شیراز شد؛ اما دست‌خالی و با جیب خالی‌تر بازگشت:
«گفتند طرف در محله دروازه اصفهان شیراز کارش حرف ندارد و آینده را مثل کف دست می‌بیند. دو هفته مدام پیگیر بودم تا بالاخره یکی از شاگردانش جواب داد. شماره حساب داد و گفت اول باید ۲ میلیون تومان واریز کنی تا حاج‌آقا فقط سرکتاب باز کند و بگوید کارت دست ما هست یا نه. پول را ریختم. بعد از دو روز صوتی فرستادند که تمام بدنم لرزید؛ گفت بخت خودت و دخترت را با قفل سنگین بسته‌اند و اگر تا قبل از ماه صفر باز نشود، کار به جنون می‌کشد. سراسیمه سوار اتوبوس شدم رفتم شیراز. تماس گرفتم که حضوری بیایم؛ اما با پرخاش گفت: حاج‌آقا ریاضت‌نشین است و اصلاً چشمش به نامحرم نمی‌افتد؛ اگر قدم در محل بگذاری، همزادش خشمگین می‌شود!
همان‌جا پای تلفن از من چند میلیون تومان دیگر برای خرید بخورات اصل هندی و فلز هفت‌جوش خواستند. پول را زدم به حساب، اما بعد از واریز دوم، شماره‌ام بلاک شد.»
وی سرش را پایین می‌اندازد و می‌گوید: «حتی نمی‌توانم به پلیس یا همسرم بگویم؛ چون همه در فامیل می‌گویند مهین دنبال جادو و رمالی افتاده بود.»
شیادی بدون مرز
شگرد کار این کاسبان خرافه طی چند سال اخیر دستخوش دگرگونی بزرگی شده است. اگر در دهه‌های گذشته فال‌گیر در پس‌کوچه‌ای نمور بساط می‌کرد، امروز خطوط مجازی امن‌ترین پناهگاه آنهاست. پروتکل کاری‌شان بر پایه عدم ملاقات حضوری چیده شده؛ سیاستی حساب‌شده که هم تعقیب قضایی آنها را سخت می‌کند و هم با ایجاد هاله‌ای از قداست و ابهام، حس کنجکاوی و ترس مخاطب را برمی‌انگیزد. حال اگر هدف فقط کسب پول نباشد، می‌تواند مثل خیلی پرونده‌ها در شهر‌های بزرگ، قربانیان را که در برخی موارد زنان جوانی هستند که اختلاف خانوادگی آنها را به آنجا کشانده، دچار عواقب ناگواری کند.
در ادامه، برای راستی‌آزمایی این رویه با یکی از شماره‌هایی تماس می‌گیریم که در گروه‌های خانوادگی دست‌به‌دست می‌شود؛ فردی موسوم به سید که ادعا می‌شود دفترش اطراف شهرک گلستان شیراز است و برای حل اختلافات زناشویی موکل شیطانی دفع می‌کند.
پس از چندین بار تماس و پیام، بالاخره پاسخ می‌دهد. مردی با لحنی تو‌دماغی، کش‌دار و آمرانه می‌گوید، چون امروز موکلش درگیر شفای یک بیمار سرطانی بوده، خسته است. فردا تماس بگیر! فردای آن روز وقتی متوجه می‌شود از نی‌ریز تماس گرفته‌ایم، لحنش مطمئن‌تر می‌شود: «اسم خودت و مادرت؟ سنگینی بزرگی روی زندگی‌تان است. باد پریان توی طالعتان افتاده. کارتان با یک روز و دو روز حل نمی‌شود؛ طلسم دفینه‌ای دارید.»
وقتی اصرار می‌کنیم که برای اطمینان خاطر، فردا حضوری به شیراز بیاییم، ناگهان لحنش تند می‌شود:
«ما مطب و دکان باز نکرده‌ایم که راه بیفتی بیایی! اذن حضور نداری. اصلاً نیرو‌ها اجازه نمی‌دهند پای غریبه باز شود؛ ورود شخص سنگین، چله‌نشینی استاد را باطل می‌کند. مشخصات را در واتساپ بفرست، فیش ۳ میلیون بیعانه را بفرست تا کار را شروع کنیم. اگر شک داری اصلاً زنگ نزن!» و بلافاصله گوشی قطع می‌شود.
این بار با یک زن شیرازی تماس می‌گیریم که بر خلاف مرد قبلی، بسیار خوش‌برخورد است و اعتمادمان را جلب می‌کند. حسابی وقت می‌گذارد تا سؤالات جورواجور بپرسد و بتواند نشانی از انگشتر طلای گم شده به ما بدهد. از پشت تلفن صدایی مثل به هم خوردن استکان و فلز می‌آید و حرف‌هایی می‌زند که انگار از کنج کنج خانه و زندگی‌مان خبر دارد. آخر سر هم با اطمینان می‌گوید انگشتر کنار دستتان است؛ یک کنج تاریک و جایی که محل حساب و کتاب کاسبی‌تان است، به حالت ایستاده افتاده که اگر زودتر آن را پیدا نکنید، یک نفر غریبه که در حال نظافت است، آن را پیدا می‌کند.
از جن‌زدگی تا توجیه بیماری‌های روانی.
اما پای خرافات فقط به مسائل مالی و بخت‌گشایی ختم نمی‌شود؛ مشکل بزرگتر زمانی است که اختلالات عصبی، افسردگی و بیماری‌های روحی با عناوینی مثل جن‌زدگی، همزاد بد یا جن عاشق نام‌گذاری می‌شود. در مناطق سنتی‌تر، خانواده‌ها گاه برای بیماری که نیازمند مداخله فوری روان‌پزشک یا درمان دارویی است، دست به دامن همین دعا‌ها می‌شوند.
یکی از اعضای کادر درمان نی‌ریز در این باره روایت تلخی دارد:
«چند ماه پیش بیماری را با وضعیت اضطراب حاد و تشنج‌های شبه‌صرع آوردند. خانواده‌اش به‌جای مراجعه به متخصص اعصاب و روان، بیمار را دو هفته در خانه حبس کرده بودند و هر روز با فردی در اطراف فسا تماس می‌گرفتند که مدعی بود دارد از راه دور اجنه را از بدن او خارج می‌کند! بابت هر بار دعاخوانی پشت تلفن، مبالغ هنگفتی هم پرداخت کرده بودند. بیمار وقتی به بیمارستان رسید، به دلیل بی‌آبی شدید و حملات درمان‌نشده دچار شوک شده بود. ریشه این مشکل یک اختلال اضطرابی ساده بود که با یک دوره داروی معمول مهار می‌شد؛ اما شیادان با القای این که اگر دکتر بروید جن خشمگین می‌شود، بیمار را تا مرز خطر جانی پیش بردند.»
بازارگرمی در بستر مشکلات اقتصادی و عاطفی
چرا در زمانه‌ای که علم پاسخ‌های روشنی برای مشکلات پزشکی و روان‌شناسی دارد، هنوز حساب‌های بانکی این رمال‌های تلفنی پر می‌شود؟
یک محقق در تحلیل این پدیده می‌گوید:
«خرافه‌گرایی دقیقاً در نقطه‌ای رشد می‌کند که اضطراب اجتماعی بالا می‌رود و فرد حس می‌کند کنترل سرنوشت خود را از دست داده است. وقتی تورم، سختی معیشت، بیکاری و ناامیدی نسبت به حل منطقی مشکلات بالا می‌رود، آدم‌ها به‌دنبال راه‌حل‌های میان‌بُر و معجزه‌آسا می‌گردند. در شهرستان‌ها، این خلأ با ترس سنتی از قضاوت هم‌محله‌ای‌ها ترکیب می‌شود. فرد مشکل‌دار جرئت نمی‌کند به مشاور مراجعه کند؛ چون از انگ خوردن می‌ترسد. اما حاضر است به یک صدای ناشناس در شهری دیگر اعتماد کند تا هم رازش در نی‌ریز نماند و هم مسکّنی موقت برای ترس‌هایش پیدا کند.»
بازی با واژه‌ها و طعمه‌های بی‌پناه
رمال‌ها برای توجیه ناکامی دعاهایشان هم شگرد‌های روانی عجیبی دارند: سنگینی گناهان گذشته، شک کردن مشتری به قدرت دعا، یا وجود حسودی در میان بستگان که دوباره طلسم را تجدید کرده است. با این بازی روانی، مشتری هرگز به باطل بودن ادعای رمال پی نمی‌برد، بلکه برای باطل کردن سحر تازه، دوباره و سه‌باره پول به حساب‌های مسدودنشدنی شیادان واریز می‌کند.
پشت حصار باغ‌های انار و کوچه‌های آرام این شهر، سکوتی سنگین درباره زن‌ها و مرد‌هایی حاکم است که پس‌انداز خود را برای صدای مبهمی پشت خط تلفن فرستاده‌اند و معمولاً از شرم لب باز نمی‌کنند. واقعیتی که نشان می‌دهد رمالی نه یک پدیده کهنه در کتاب‌های تاریخ، که هنوز یک تجارت زیرزمینی پویا است.
